logo BUŁ
WYSTAWA WIRTUALNA
Łódź i region łódzki na mapach i planach od XVI do XX wieku
Spis Map

Prezentacja wirtualna map i planów jest częścią wystawy „Łódź i region łódzki od XVI wieku do współczesności”, zorganizowanej przez Bibliotekę Uniwersytetu Łódzkiego, Wydział Nauk Geograficznych UŁ oraz Oddział Łódzki Polskiego Towarzystwa Geograficznego w ramach obchodów Dni Geografa z okazji 100-lecia Polskiego Towarzystwa Geograficznego. Spośród 101 obiektów (map, planów, grafik, dokumentów życia społecznego) zaprezentowanych na wystawie w gmachu Biblioteki UŁ (24 maja – 15 czerwca 2018 r.) wybrano 15 dokumentów kartograficznych, począwszy od mapy W. Grodeckiego z 1595 r., poprzez XIX-wieczne mapy topograficzne państw zaborczych, do planów Łodzi z XX wieku. Do każdego obiektu dołączano krótki opis. W zamyśle organizatorów, zestawienie map i planów pozwoli unaocznić odbiorcom, jak rozwijało się miasto i cały region łódzki w ciągu ostatnich kilkuset lat. Wystawa może być wstępem do obchodów 100. rocznicy powstania województwa łódzkiego w 1919 roku i znakomitą okazją dla pasjonatów geografii oraz miłośników Łodzi i regionu, do poszerzenia swojej wiedzy o miejscu, w którym żyją.

„Poloniae, Litvaniaeq. Descriptio. Auctore Wenceslao Godreccio; et correctore Andrea Pograbio Pilsnensi”, 1595

Mapa Wacława Grodeckiego (1535-1591) jest drugą z kolei mapą Polski opracowaną w XVI  w., po mapie Polski Bernarda Wapowskiego z 1526 r.; w stosunku do niej poszerzona została o tereny północne – Inflanty oraz na wschodzie aż do Dniepru. Niewątpliwie Grodecki bazował na mapie Wapowskiego. W chwili wydania mapa traktowana była w kraju i za granicą jako pierwsza dokładna mapa całej Rzeczpospolitej, a to dlatego, że prawie cały nakład mapy Wapowskiego wraz z klockami drzeworytu spłonął w wielkim pożarze Krakowa w 1528 r. Dzieło Wacława Grodeckiego składało się z dwóch zasadniczych części. Pierwsza część to mapa wykonana w skali około 1:1 680 000, na której brak podpisu autora oraz daty jej wydania. Zamiast opisu w lewym dolnym rogu mapy zamieszczona została przez wydawcę łacińska wierszowana pochwała Rzeczpospolitej polecająca mapę. Druga część to broszura, która zawierała dedykację mapy królowi Zygmuntowi II Augustowi, list polecający wydanie mapy Filipa Melanchtona zawierający wywód o pochodzeniu Polski i wreszcie indeks nazw zamieszczonych na mapie. Teksty te poprzedzone zostały kartą tytułową dzieła, z której dopiero wynika, że autorem mapy jest Wacław Grodecki.

Mapa wykonana została nowoczesną wówczas techniką rzutu prostopadłego. Jej treść przedstawia symbole ważniejszych miejscowości wraz z ich nazwami, hydrografię z nazwami rzek i jezior, symbole lasów, rzeźbę terenu zaznaczoną metodą kopczykową oraz nazwy dzielnic. Przy ramce wewnątrz mapy wpisane są nazwy geograficznych stron świata: Septentrio”, „Oriens”, „Meridies”, „Occidens”.

W latach osiemdziesiątych XX w. odkryte zostało nieznane dotąd oryginalne drugie wydanie mapy. Jest to odbitka z 1570 r. sporządzona w tej samej oficynie, z tych samych klocków drzeworytniczych przez następców nieżyjącego już Jana Oporina. Różni się ona jedynie treścią ramki zamieszczonej w lewym dolnym rogu mapy. Zamiast poematu opiewającego zalety Polski i jej mieszkańców, umieszczono tam tytuł mapy i nazwisko jej autora o treści: Poloniae, Lithuaniae, Russiae, Prussiae, Masoviae et Scepusii chorographia. Sigismundo Augusto Dei gratia Polonorum Regi etc. Dicta. Authore Venceslao Grodecio Polono. Basileae, ex officina Oporiniana, Anno Salutis Humanae MDLXX”. Mapę Wacława Grodeckiego najbardziej spopularyzował znany niderlandzki wydawca atlasów - Abraham Orteliusz (Abrahamus Ortelius), zamieszczając ją po raz pierwszy w 1570 r. w wydaniu swego atlasu „Theatrum orbis terrarum”, jako najdokładniejszą i najnowocześniejszą w tym czasie mapę ziem polskich. Pomniejszył on jednak mapę do podziałki ok. 1:2 600 000 i sporządził ją na płycie miedziorytniczej. Od 1595 r. Abraham Orteliusz umieszczał w atlasie przeróbkę mapy uwzględniającą opracowanie Andrzeja Pograbki „Poloniae, Litvaniaeq. Descriptio. Auctore Wenceslao Godreccio; et correctore Andrea Pograbio Pilsnensi”.

Zapisy nazw topograficznych na mapie w atlasie Orteliusza (1570 r.) różnią się nieco od oryginału głównie przez liczne błędne odczytania pisowni jak i dodatkowe pominięcia wpisów miejscowości przez miedziorytnika. W lewym dolnym rogu mapy zamiast wierszowanej laudacji, Orteliusz zamieścił kartusz z następującym tekstem: POLONIAE finitimarumque locorum descriptio Auctore WENCESLAO GODRECCIO Polono. Za sprawą więc Orteliusza i jego licznych wydań atlasów (do 1612 r. łącznie 41), mapa Grodeckiego stała się najbardziej znaną i rozpowszechnioną mapą Polski w XVI i XVII w.

Również Marcin Kromer ostatecznie załączył jeszcze bardziej pomniejszoną wersję mapy Grodeckiego z atlasu Orteliusza w swej „Polonii” wydanej w Kolonii, co miało miejsce dopiero w 1589 r. Nazwał tam Wacława Grodeckiego już swoim przyjacielem. Mapa ta nosiła tytuł „Poloniae Locorumque Viciniorum Descriptio Auctore Venceslao Grodeccio Polono”.

Mapa Grodeckiego doczekała się licznych późniejszych przeróbek, które jednak nie odegrały znaczącej roli w dalszym rozwoju kartografii polskiej.

„Gerardi Mercatoris Atlas ou Representation du Monde Universel, et des Parties d'Icelui, Faicte en Tables et Descriptions Tres-Amples”, T. 2, 1633 [karta tytułowa]

“Polonia et Silesia”, Gerard Mercator, 1633

Mapę “Polonia et Silesia” wykonał słynny flamandzki kartograf Gerard Mercator (1512-1594). Po raz pierwszy ukazała się w 1585 r. w atlasie zatytułowanym „Germaniae tabule geographicae...”. Po śmierci Mercatora płyty miedziorytnicze nabył Jodocus Hondius i wielokrotnie zamieszczał mapę  Polski i Śląska w wydawanych przez siebie atlasach, m.in. w „Gerardi Mercatoris Atlas ou Representation du Monde…” (skala ok. 1:1 600 000) i „Atlas minor” (skala ok. 1:4 300 000).

Mapa w skali ok. 1:1 600 000 charakteryzuje się wyraźnym rysunkiem i bogatą treścią. Przedstawiono symbole ważniejszych miejscowości wraz z ich nazwami, hydrografię z nazwami rzek i jezior, symbole lasów, rzeźbę terenu zaznaczoną metodą kopczykową oraz nazwy dzielnic. Przy ramce wewnątrz mapy wpisane są nazwy geograficznych stron świata: „Septentrio”, „Oriens”, „Meridies”, „Occidens”. W lewym dolnym rogu w kartuszu okuciowym umieszczono tytuł mapy. Na rewersie mapy znajduje się tekst w języku łacińskim opisujący ziemie Królestwa Polskiego.

Mapa Mercatora była podstawowym źródłem prezentacji obszaru Polski w XVII  w. i miała dominujący wpływ na kształtowanie wizerunku Królestwa Polskiego w ówczesnej kartografii europejskiej. Do jej wykonania Mercator wykorzystał wszelkie dostępne źródła kartograficzne, w tym mapę Polski autorstwa Wacława Grodeckiego. Kompilacja polegająca na nałożeniu na siebie kilku map ziem polskich spowodowała, że kilka nazw miejscowości na mapie Mercatora powtarza się dwukrotnie.

„Carte de la Pologne divisée par provinces et palatinats et subdivisée par districts construite d'après d'arpentages, d'observations et de mesures prises sur les lieux”, G.A.B. Rizzi-Zannoni, 1772 [karta tytułowa]

„Karta Granic Polski y Niemiec Zawierająca Szląsko Pruskie, Województwa Kaliskie, Łęczyckie y Sieradzkie; Część Południową Województwa Poznańskiego y Północną Województwa Krakowskiego”, N°13, G.A.B. Rizzi-Zannoni, 1772

W drugiej połowie XVIII  w. nie istniała mapa Polski spełniająca standardy europejskie i nadal posługiwano się przeróbkami XVI-wiecznych obrazów kartograficznych autorstwa Bernarda Wapowskiego i Wacława Grodeckiego.

Dopiero w 1772 r. ukazała się “Carte de la Pologne divisée par provinces et palatinats et subdivisée par districts construite d'après d'arpentages, d'observations et de mesures prises sur les lieux” („Mapa Polski z podziałem na prowincje i województwa i z podpodziałem na okręgi powstałe według jednostek pomiaru gruntu, obserwacji i pomiarów w terenie”) autorstwa Giovanniego Antonio Bartolomeo Rizzi-Zannoniego, która przedstawia całkowicie nowy obraz Rzeczypospolitej w stosunku do wcześniejszych map. Jest najdokładniejszą mapą Polski z okresu przedrozbiorowego i pierwszą w tak dużej skali (ok. 1:690 000). Mapa została oparta w całości na polskich materiałach i szczegółowych pomiarach obszarów Rzeczypospolitej, które od 1740 r. prowadzono z inicjatywy wojewody nowogrodzkiego, księcia Józefa Aleksandra Jabłonowskiego (1711-1777). Był on inicjatorem i mecenasem finansującym powstanie mapy (dedykacje na pierwszej karcie i w kartuszu tytułowym). Na potrzeby jej sporządzenia Jabłonowski sam zebrał część materiału kartograficznego, zlecił również przygotowanie dokładnych map rękopiśmiennych (czystorysów) oraz opisów ziem. Głównymi wykonawcami planów kartograficznych byli: kapitan artylerii Franciszek Florian Czaki i matematyk króla Stanisława Augusta Jan Fryderyk Endersch. Zadanie wykreślenia gotowej mapy powierzono włoskiemu kartografowi, Giovanniemu Rizzi-Zannoniemu. Giovanni Antonio Rizzi Zannoni (ur. 1736 w Padwie, zm. 1814 w Neapolu) dał się poznać jako wszechstronny astronom, mierniczy i matematyk. Był geografem Republiki Weneckiej i hydrografem Marynarki Handlowej w Paryżu.

Książę Jabłonowski zatrudnił Rizzi-Zannoniego i ok. 1770 r. przekazał mu wszystkie materiały kartograficzne zbierane przez ponad 20 lat oraz nadzorował prace nad przygotowaniem dzieła do druku. Rizzi-Zannoni połączył różnorodne źródła w spójny pod względem matematycznym i graficznym obraz; w pracach uczestniczyli także Polacy, szczególnie przy sprawdzaniu poprawności pisowni nazw zamieszczanych na mapie. Mapa została wykonana w technologii miedziorytu. Sam wydruk obrazował przestrzeń geograficzną czarną kreską o zmiennej szerokości z wzajemnie nakładającymi się liniami. Dopiero na wydrukowanych arkuszach pędzlem kolorowano oddzielnie każdą kartę. Najczęściej nanoszono kolorowe wstążki wzdłuż granic, aby przynależność państwowa lub administracyjna była lepiej uwidoczniona. Karta tytułowa oraz karta z dedykacją jest opisana po francusku, natomiast tytuły poszczególnych arkuszy oraz legenda po polsku i po francusku. Ramka minutowa ogranicza treść kartograficzną każdego arkusza, a siatka kartograficzna została opisana co jeden stopień – jednak należy zwrócić uwagę na wartości długości geograficznej, które liczone są od południka zerowego Ferro.

Na mapie nowatorsko przestawiono rzeźbę terenu metodą perspektywiczną z pocieniowanymi wschodnimi stokami. Okazała się niezwykle plastyczna i odbiorca ma wrażenie obserwowania z góry od południa pod pewnym kątem („z lotu ptaka”). Karta przedstawia ok. 50 tys. nazw geograficznych. Niezbyt dokładnie została przedstawiona sieć rzeczna i osadnicza. Błąd położenia punktu na mapie wynosi od ±7 do ±24 km!

W latach siedemdziesiątych XVIII w. Łódź była zbyt małą jednostką osadniczą, by można ją zaznaczyć na tej mapie, jedynie w jej sąsiedztwie pojawia się Zgierz, Łęczyca, itp.

„Special Karte von Suedpreussen mit allerhoechster Erlaubniss aus der königlichen grossen topographischen Vermessungs-Karte unter Mitwürkung des Directors Langner; reducirt und herausgegeben vom Geheimen Ober Bau-Rath Gilly”, 1802/1803

Teren współczesnego województwa łódzkiego znalazł się pod panowaniem pruskim już po II rozbiorze Polski i wszedł w skład nowej prowincji zwanej Prusami Południowymi. Kwatermistrzostwo pruskie przeprowadziło na tym terenie prace pomiarowe pod kierunkiem Davida Gilly’ego (1748–1808), Crona i Langnera w latach 1796–1800. W ich rezultacie powstało zdjęcie topograficzne w skali 1:50 000, obejmujące 89 arkuszy, które zostało wydane dopiero w 1831 r. Natomiast jego 13-arkuszowa redukcja w skali ok. 1:150 000, znana jako mapa D. Gilly’ego, ukazała się w Berlinie w latach 1802–1803. Dokładność tej mapy jest mała, ponieważ zdjęcie terenowe nie było poprzedzone pomiarami triangulacyjnymi ani obserwacjami astronomicznymi. Wykonano je w terenie wyłącznie przy pomocy busoli. Treść mapy wykazuje zróżnicowanie na poszczególnych arkuszach. Przejawia się to w zubożeniu treści na obszarach znajdujących się poza granicami Prus Południowych. Rzeźba terenu przedstawiona jest za pomocą metody kreskowej, ale tylko na dwóch arkuszach (A–I i B–I). Na mapie zaznaczono także lasy, łąki, bagna i trzęsawiska oraz granice departamentów i powiatów, wyróżniając wielkością i krojem czcionki nazwy ich siedzib.

„Generalkarte von Mitteleuropa”, ark. 37 52 Łódź, 1898, skala 1: 200 000

Austriacka mapa „Generalkarte von Mitteleuropa” w skali 1:200 000 obejmuje prawie całość ziem polskich. Redakcyjne prace przygotowawcze nad mapą rozpoczęto w Wojskowym Instytucie Geograficznym w Wiedniu w 1879 r. Pierwsze arkusze mapy wydano w r. 1898. Cała mapa miała składać się z 282 kolorowych arkuszy, z których do 1905 r. wydano 266. Mapę wykonano w odwzorowaniu wielościennym. Podstawą opracowania „Generalkarte von Mitteleuropa” na obszarze cesarstwa były mapy wykonane na podstawie zdjęć topograficznych: „Józefińskiego” i „Franciszkowskiego”. Dla pozostałych obszarów, nie należących do Austro-Węgier, podstawę opracowania stanowiły najnowsze dostępne wówczas mapy, jak: „Karte des Deutschen Reiches” 1:100 000, „Wojenno-topograficzeskaja karta evropejskoj Rosii” 1:126 000 i in. Treść mapy jest bogata, a zarazem czytelna i estetyczna. Rzeźbę terenu przedstawiono zmodyfikowaną metodą Lehmana. Rysunek rzeźby uzupełniają punkty wysokościowe. Przez wiele lat mapa ta uznawana była za najlepszą średnioskalową mapę Europy Środkowej. Błąd położenia punktu na mapie generalnej jest niewielki i wynosi od ±133 m do ±306 m, zatem z całą pewnością mogła ona służyć celom wojskowym i administracyjnym. Terytorium województwa łódzkiego obejmuje 6 arkuszy mapy.

“Karte des Westlichen Russlands” (KdWR), ark. E 34 Łódź, 1907, skala 1:100 000

W okresie poprzedzającym wybuch I wojny światowej Niemcy przystąpili do opracowania mapy w skali 1:100 000, zwanej „Karte des Westlichen Russlands” (Mapa Rosji Zachodniej), na potrzeby przyszłych operacji wojennych na terenach Rosji Zachodniej. Obejmowała ona swym zasięgiem Królestwo Polskie, część Litwy oraz ziemie zachodniej Białorusi i Ukrainy. Większość arkuszy przygotowano już w 1914 r.; pracę tę kontynuowano do r. 1916 z częściowymi uzupełnieniami. Ogółem wydano ponad 300 arkuszy, z których 261 pokrywało tereny Polski. Jako materiał źródłowy przy jej opracowaniu wykorzystano głównie mapy rosyjskie w skali 1:84 000 (dwuwiorstówki) i 1:42 000 (jednowiorstówki), stare mapy Reymanna w skali 1:200 000, powiększając je do skali 1:100 000 oraz mapy austriackie w skali 1:75 000, odpowiednio zmniejszone. Rysunek mapy był wskutek tego niejednolity. Arkusze wykonane na podkładzie map rosyjskich miały rysunek bardzo dokładny, a rzeźbę terenu przedstawiano za pomocą warstwic. Arkusze wykonane na podstawie mapy Reymanna, ze względu na powiększenie oraz przedstawienie rzeźby terenu metodą kreskową, miały gruby rysunek i były mało czytelne.

Mapa Rosji Zachodniej była podstawowym materiałem kartograficznym, który posłużył państwom centralnym w działaniach operacyjnych w czasie I wojny światowej. Wywarła ona także duży wpływ na kartografię odrodzonej Polski. Region łódzki pokrywa 31 arkuszy „Karte des Westlischen Russlands”.

„Lodz’. Vodosnabženie. Obŝij plan” vodosnabditel’nyh sooruženij, № 22 i 27“ [Łódź. Plan główny sieci wodociągowej], William H. Lindley, 1909, skala 1:10 000

Projekt budowy sieci wodno-kanalizacyjnej w Łodzi powstał w początkach XX  w., choć jej budowa rozpoczęła się dopiero po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Jego autorem był William Heerlein Lindley (1853-1917), który był wówczas najbardziej znanym inżynierem, specjalizującym się w podobnych przedsięwzięciach w wielu miastach Europy i Polski. Prace nad projektem rozpoczął on w 1901 r., po dokładnym zapoznaniu się z okolicą. Ze względu na położenie Łodzi na dziale wodnym, brak dużej rzeki przepływającej przez miasto oraz niezbadane zasoby wód podziemnych, określił sytuację miasta jako trudną. Z tych powodów przygotowanie dokumentacji trwało 8 lat.

Podstawowym materiałem kartograficznym, na którym oparł się W.H. Lindley przy opracowywaniu projektu wodno-kanalizacyjnego dla Łodzi, była sporządzona w latach 1894-1896 na zlecenie Zarządu Miasta Łodzi bardzo szczegółowa (skala 1:1 680) 54-arkuszowa mapa Władysława Starzyńskiego. Biuro Lindleya nie musiało więc podejmować się szczegółowego kartowania miasta. Projekt ukończono w 1909 r. i wydano w 150 egzemplarzach w języku niemieckim i rosyjskim. Egzemplarz będący w posiadaniu Biblioteki Uniwersytetu Łódzkiego zawiera dwa komplety dokumentów w języku rosyjskim.

Pierwsza cześć opracowania „Vodosnabženie g. Lodzi. General’nyj Proekt’ inženera V.G. Lindleya. Poâsnitel’naâ zapiska i vosem’ listov priloženij” dotyczy wodociągów i zawiera liczne mapy, profile i teksty objaśniające. Sieć wodociągowa, obejmująca obszar miasta w granicach kolei obwodowej, została przedstawiona na planie głównym „Lodz’. Vodosnabženie. Obŝij plan” vodosnabditel’nyh sooruženij, № 22 i 27 w skali 1:10 000” o wymiarach: 95x127 cm. W.H. Lindley przedstawił trzy warianty dostawy wody dla Łodzi: ze studzien w okolicach Tomaszowa Mazowieckiego, z Pilicy w pobliżu Sulejowa i ze studzien głębinowych, zlokalizowanych w rejonie Łodzi. Jako optymalne rozwiązanie, zaproponował czerpanie wody ze studzien głębinowych w rejonie Tomaszowa. We wszystkich wariantach woda miała być dostarczana do centralnych zbiorników na Stokach, a stąd rozprowadzana systemem przewodów magistralnych i rozdzielczych po terenie miasta.

Zaprojektowano 5 magistral o łącznej długości 50,93 km, oznaczonych na mapie liniami barwy niebieskiej i zielonej oraz literami od A do E”. Przewody rozprowadzające, których długość wyniosła 86,47 km, wykreślono liniami w kolorze czerwonym. Najdalej na południe, wzdłuż rzeki Jasień, została poprowadzona magistrala oznaczona literą A”. Północna linia magistrali, oznaczona literą E’ sięgała po rzekę Bałutkę i miała zaopatrywać w wodę mieszkańców Bałut. Obok linii, reprezentujących przewody, podano ich średnice i ciśnienie przepływającej wody. Każde skrzyżowanie opisano jego wysokością nad poziomem morza.

Według obliczeń Lindleya wydajność ujęcia wody w rejonie Tomaszowa mogła osiągnąć maksymalnie 75 tys. m³/dobę i zaspokoić potrzeby ok. 350 tys. miasta. Wystarczyłoby to zatem na pokrycie ówczesnych potrzeb wielkoprzemysłowej Łodzi. Docelowe zapotrzebowanie, 150 tys. m³/dobę (szacowane dla 990 tys. miasta bez wody na cele przemysłowe) wymagało uruchomienia drugiej nitki rurociągu - z Sulejowa oraz (lub) wybudowania dodatkowych ujęć wód podziemnych w rejonie Łodzi.

„Lodz’. Vodostoki. Obŝij plan” vodostočnyh’ sooruženij [Łódź. Plan główny sieci kanalizacyjnej], William H. Lindley, 1909, skala 1:10 000

Na drugą część projektu dotyczącą kanalizacji, zatytułowaną „Vodostoki g. Lodzi. General’nyj Proekt’ inženera V. G. Lindleya. Poâsnitel’naâ zapiska i pât’ listov priloženij” składają się faksymile rękopisu, będące streszczeniem założeń kanalizacyjnych, plany i profile. Sieć kanalizacyjną Łodzi zaplanowano jako połączenie dwóch systemów. Jej układ przedstawiono na planie głównym Lodz’. Vodostoki. Obŝij plan’’ vodostočnyh’ sooruženij, № 2” w skali 1:10 000 o wymiarach: 95x127 cm. Ścieki ze Śródmieścia miały być odprowadzane kanałami systemu ogólnospławnego (ścieki bytowo-gospodarcze odprowadzane wraz z wodami opadowymi). Dla pozostałej części miasta zaprojektowano sieć kanalizacji rozdzielczej. Przy jej projektowaniu Lindley wykorzystał spadek terenu miasta od strony północno-wschodnich Wzniesień Łódzkich (rejon Stoków i Nowosolnej) ku południowo-zachodniej dolinie rzeki Ner. Deniwelacja na tym odcinku wynosiła ponad 100 m. Taka konfiguracja terenu stworzyła możliwość budowy przejrzystego układu sieci kanałów głównych, ponumerowanych zgodnie z numeracją zlewni, połączonych w jeden zbiorczy kanał, oznaczony na mapie cyfrą rzymską – I, którym ścieki byłyby grawitacyjnie odprowadzane do oczyszczalni ścieków na Lublinku. Ścieki mały być docelowo oczyszczane w osadnikach, dzięki zastosowaniu filtrów utleniających, do przygotowania których planowano użyć szlaki lub koksu. Oczyszczone miały być zrzucane do Neru.

„Plan Łodzi Bałut i Radogoszcza”, 1913, skala 1:15 000

Władze carskie, pomimo gwałtownego rozwoju przemysłu i wielokrotnego wzrostu liczby ludności, hamowały rozwój terytorialny Łodzi, nie zezwalając na przyłączenie terenów obrzeżnych. Spowodowało to ekspansję zabudowy poza jej granice administracyjne. W wyniku presji ludnościowej rozpoczął się żywiołowy i bezplanowy proces zabudowywania sąsiadujących z miastem obszarów wiejskich. Wprawdzie w 1906 r. przyłączono do miasta nowe tereny, głównie na wschodzie i południowym zachodzie, ale była to decyzja o wiele lat spóźniona, nie rozwiązująca nabrzmiałych problemów tzw. głodu ziemi. Poza granicami miasta pozostawały nadal Chojny, Radogoszcz czy Bałuty, liczące wówczas kilkadziesiąt tysięcy mieszkańców i będące faktycznie częścią organizmu miejskiego. Dlatego logiczne stało się umieszczenie ich na jednym planie wraz z Łodzią. Plan taki został sporządzony przez J. Głowę w skali 1:15 000. Jego litografię wykonał Zakład Graficzny Filipa Grapowa i Ludomira Mazurkiewicza ok. 1913 r. Jest to najstarszy plan Łodzi w zasobie Biblioteki, na którym zaznaczono rzeźbę terenu za pomocą punktów wysokościowych. Pomiary wykonano w odniesieniu do poziomu Morza Bałtyckiego. Obejmuje on swym zasięgiem także sąsiednie wsie: Retkinię, Rokicie, Chojny, Julianów, Dąbrowę, Zarzew, Widzew, Antoniew, Stoki, Doły i Rogi. Wyraźnie zaznaczono granicę północną miasta z Bałutami i Radogoszczem, ale nie umieszczono ich nazw.

„Najnowszy Plan Miasta Łodzi", wyd. 2, uzup. i popr., 1922, skala 1:30 000

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, w 1919 r. utworzono województwo łódzkie. Pociągnęło to za sobą burzliwy rozwój wydawnictw dostarczających informacji o nowo powstałym województwie i jego stolicy. Nakładem rodzimego Wydawnictwa „Kosmopolita” ukazał się wówczas „Najnowszy plan Miasta Łodzi [z przedmieściami]”w skali 1:30 000. w zbiorach BUŁ znajduje się drugie, uzupełnione i poprawione wydanie tej publikacji z 1922 r. Jest to litografia barwna, którą wykonał zakład F. Kasprzykiewicza w Warszawie. Na planie zaznaczono granice nowo wydzielonych 14 okręgów policyjnych, a na odwrocie umieszczono skorowidz ulic, rozkłady jazdy tramwajów, parki miejskie i ważniejsze instytucje użytku publicznego.

„Plan der Stadt Lodsch”, [wyd. przed 11.04.1940], skala 1:20 000

Podczas II wojny światowej Łódź wraz z zachodnią częścią województwa wcielono do Rzeszy Niemieckiej, a 11 kwietnia 1940 r. zmieniono jej nazwę na Litzmannstadt, na cześć generała wsławionego w walkach o Łódź w czasie I wojny światowej. Władze niemieckie powiększyły kilkakrotnie obszar miasta, włączając w jego granice m.in. miasto Rudę Pabianicką, Brus, Radogoszcz, Łagiewniki, Nowosolną, Wiskitno, Chojny, Chocianowice, Retkinię i inne mniejsze miejscowości. Spośród planów z tego okresu, tylko jeden, „Plan der Stadt Lodsch, wydany przed 1940 rokiem przez Lodscher Zeitung, przedstawia Łódź przed przyłączeniem nowych terenów. Został on sporządzony w skali 1:20 000. Wszystkie nazwy ulic w mieście zmieniono na niemieckie, np. ul. Piotrkowska została przemianowana na Adolf-Hitler-Strasse, a Plac Wolności na Deutschland Platz.

„Plan wojewódzkiego miasta Łodzi” [plan-reklamówka], [1946], skala 1:30 000 [recto]

Okres 1945-1948 miał wiele cech kontynuacji przedwojennego państwa polskiego. W kraju trwała gorączkowa praca przy odbudowie, ujawniła się ogromna energia i przedsiębiorczość narodu. Jej wyrazem może być plan Łodzi z 1946 r., którego treść pozaramkowa składa się wyłącznie z ogłoszeń zakładów produkcyjnych, usługowych, rzemieślniczych, itp. Ogłoszenia takie w późniejszych latach gospodarki socjalistycznej nie miały prawa się ukazywać; kolejne plany z reklamami pojawiły się dopiero po 1989 r.!

Pomimo powiększenia obszaru Łodzi 27 maja 1946 r., plan obejmuje miasto w granicach przedwojennych – prawdopodobnie został sporządzony przez Wydawnictwo Związku Zaw. Pracowników Niewidomych R.P. w Warszawie na podkładzie przedwojennych planów Łodzi. W nazewnictwie ulic widać swoistą hybrydę „władzy ludowej” z II Rzeczpospolitą – wraz z ulicą Józefa Stalina (dawna Główna) i Placem Zwycięstwa (dawny Wodny Rynek) występuje ul. 11 Listopada (obecnie Legionów).

„Plan wojewódzkiego miasta Łodzi” [plan-reklamówka], [1946], skala 1:30 000 [verso]

Literatura

Alexandrowicz S., Łuczyński J., Skrycki R., 2017, Historia kartografii ziem polskich do końca XVIII wieku, Warszawa, s. 83-109.

Bartnik D., 2015, XIX-wieczna kolekcja map topograficznych regionu łódzkiego, [w:] Od przeszłości do teraźniejszości: Biblioteka Uniwersytetu Łódzkiego 1945–2015, pod red. M. Wrocławskiej, I. Kujawskiej, I. Łabiszewskiej, Łódź, s. 253-273.

Bartnik D., 2011, Lindleyowskie plany wodociągów i kanalizacji miasta Łodzi w zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Łódzkiego, [w:] „Z Dziejów Kartografii“, t. 15, Warszawa, s. [137]-152.

Bartnik D., 2012, Plany Łodzi sprzed 1945 r. w zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Łódzkiego źródłem informacji o mieście, „Biblioteka Polskiego Przeglądu Kartograficznego”, t. 3, s. [137]-153.

Medyńska-Gulij B., 2010, Carte de la Pologne, „Winieta. Pismo Biblioteki Raczyńskich”, nr 4 (55), Poznań, s. 3.

 

opracowanie: Lucyna Wachecka-Kotkowska (WNG UŁ), Dorota Bartnik (BUŁ), Paweł Kotkowski (PTG)

Wystawa powstała we współpracy:

Wydział Nauk Geograficznych UŁ Polskie Towarzystwo Geograficzne